Perianaal fistels bij de hond

Inhoudsopgave

Atjo Westerhuis, dierenarts, EduVet Dierenkliniek, Veenendaal
Laatste update: november 2020

Samenvatting:

Het ontstaan van perianaal fistels is een immuungemedieerde aandoening. Het is vanouds een hardnekkige klacht, meestal voortdurend pijnlijk voor de hond, reden voor wanhoop bij de eigenaar en een hoofdpijndossier voor de dierenarts. Vanuit jarenlange ervaring weten we dat immuniteitsproblemen, meer of minder duidelijk waarneembare gestoorde darmgezondheid en een chronische anaalzakontsteking belangrijke oorzaken zijn van het ontstaan en therapieresistentie van perianaal fistels. In EduVet Dierenkliniek hebben wij kunnen vaststellen, dat een tekort aan cobalamine (vit. B12) een belangrijke kan spelen bij deze aandoening. In veel gevallen van perianaal fistels hebben we tevens kunnen vaststellen dat, als er sprake is van cobalamine deficiëntie, B12- suppletie klinisch wel degelijk het verschil kan maken.

Bron o.a.: Canine Perianal Fistula – Medical Approach, A.D. Elkins, Veterinary Specialty Center Indianapolis / Indiana, Clinician’s Brief, January 2008, p. 14-16

Wat zijn Perianaal fistels?

Perianaal fistels zijn het beste te omschrijven als kleine of iets grotere, wat diepere ‘holtes’, die ‘zomaar’ in de huid rond de anus ontstaan. Deze ‘holtes’ vertonen vervolgens geen enkele neiging tot genezing; in veel gevallen worden ze juist geleidelijk aan alleen maar groter en/of nemen in aantal toe. Het is in vrijwel alle gevallen een chronische aandoening, die vaak niet of onvoldoende reageert op conventionele behandelingen.

Perianaal klieren

Perianaal klieren zijn een soort talgkliertjes, die zich rond de anus bevinden in een cirkel met een straal van grofweg 1-2 cm, afhankelijk van de grootte van de hond. Gezonde perianaal klieren zitten in de huid en zijn aan de buitenkant niet te zien.

Anaalzakjes

Perianaal klieren zijn niet hetzelfde als anaalzakjes, die in de volksmond ‘anaalklieren’ genoemd worden. De beide anaalzakjes zitten onder de huid, rechts en links, onder-naast de anus, op ‘5 en 7 uur’; ook die zijn aan de buitenkant niet te zien. De afvoerbuisjes van de anaalzakjes hebben een piepklein openingetje, rechts en links, midden in de anus, op ‘3 en 9 uur’. De anaalzakjes liggen ruimtelijk gezien binnen de cirkel van perianaalkliertjes.

In de binnenvoering van deze anaalzakjes bevinden ze weliswaar ook kliertjes (anaalzakkliertjes), maar dat zijn dus niet de perianaal kliertjes!

Anaalzak abces

Perianaal fistels zijn ook niet hetzelfde als anaalzakabcessen. Een chronische anaalzakontsteking kan leiden tot een abces, dat iets onder de anus (op ‘5 of 7 uur’) naar buiten doorbreekt door de intacte huid, omdat het normale afvoerbuisje, dat in de anus uitmondt verstopt is. Zo’n doorgebroken anaalzak abces geneest in de regel heel snel in tegenstellig tot een perianaal fistel.

Link

In het vervolg van dit artikel zal duidelijk worden dat bij het optreden van perianaal fistels er een duidelijke link bestaat tussen perianaal fistels en chronisch ontstoken anaalzakjes.

Perianaal fistels bij de hond behandelen

Merkt u op dat uw hond heftig likt rondom de anus of laat blijken veel pijn te hebben? Het kan zijn dat uw hond last heeft van Perianaal fistels (ook wel anale furunculose). Bij EduVet hebben we deze aandoening regelmatig behandeld en we helpen ook graag uw hond om zich snel weer beter te voelen. 

Klachten

 

Milde klachten

De klachten zijn (in het begin) niet altijd even duidelijk en kunnen dus gemakkelijk door de eigenaar over het hoofd gezien worden. De klachten kunnen soms (bij nader inzien) al (veel) langer bestaan alvorens de hond voor onderzoek en behandeling wordt aangeboden. Bij uitzondering, in milde gevallen, lijken patiënten er weinig of geen last van te hebben.

Serieuze klachten

Maar in verreweg de meeste gevallen zien we, dat de patiënt vaak en heftig likt aan zijn of haar anus en bij elke defecatie laat zien (veel) pijn te ervaren. En als je de ‘holtes’ rond de anus van dichtbij bekijkt en het stinkende waterige, slijmerige en etterige ontstekingsvocht ruikt, weet je het wel zeker, dat deze aandoening heel vervelend en heel pijnlijk kan zijn!

Dyschezie

In enkele gevallen is er sprake van een dyschezie, waarbij er, door het niet meer goed kunnen beheersen (onvoldoende ontspanning) van de anale en bekkenbodem spieren, obstipatie optreedt: ophoping, indikking en verharding van de fecesbolus. Onvoldoende ontspanning van genoemde spieren leidt tot hevig persen (tenesmus) zonder vrijkomen van de feces (frustrane drang). Naar verwachting speelt daarbij ook zeker anticipatieangst voor een telkens weer pijnlijke defecatie een rol van betekenis. Voor de behandeling van deze obstipatie is dan ook vooral en in de eerste plaats een pijnstillend en ontspannend middel nodig en niet of niet alleen een laxeermiddel.

Pijnlijk

Vaak uit de patiënt al pijn en/of raakt in paniek bij het optillen van de staart; om de situatie beter te kunnen inschatten is dan sedatie (roesje) nodig.

Oorzaken

De diepere oorzaak van het ontstaan van anaalfistels is niet helemaal duidelijk. Maar inmiddels hebben we door de jaren heen wel een goed beeld gekregen van de behandelingsmogelijkheden, die in meerderheid van de gevallen een snelle en duurzame oplossing kunnen bieden.

Immuniteitsproblemen, darmgezondheid en chronische anaalzakontsteking

Vanuit jarenlange ervaringen weten we dat immuniteitsproblemen, storing van de darmgezondheid en chronische anaalzakontsteking belangrijke waarneembare oorzaken zijn van perianaal fistels en daar kunnen wij, zo is ons gebleken, daadwerkelijk ‘wat’ mee met het oog op behandeling.

Duitse herder

Anatomisch afwijkingen, zoals de laag gedragen staart met een brede basis en de hoge zweetklier dichtheid in de anus regio bij de Duitse herder hebben mij als oorzaken van perianaal fistels nooit kunnen overtuigen; we zien ook perianaal fistels bij andere rassen. We kunnen er ook niks mee met het oog op behandeling.

Van de Duitse herder weten we inmiddels wel, dat het ras meer dan gemiddeld genetisch gepredisponeerd is voor het ontstaan van perianaal fistels. Maar ook daarbij vinden wij vrijwel altijd immuniteitsproblemen, storing van de darmgezondheid en chronische anaalzakontsteking als belangrijke waarneembare oorzaken.

Laboratorium

Behalve een uitgebreide anamnese (interview met de eigenaar) en lichamelijk onderzoek doen we aanvullend bloedonderzoek. We doen een algemene screening van het bloed en meten daarin bovendien het gehalte van cobalamine of vit. B12 (normaal 400–600 pmol/L) en foliumzuur (normaal: 21–54 nmol/L).

Behandeling

In milde, subacute gevallen, die in een vroeg stadium worden aangeboden, starten we in principe met medicatie en besluiten wij vooralsnog niet om te gaan opereren.

Voordat we starten met de medicatie doen we eerst nog wel de noodzakelijke diagnostiek ten aanzien van mogelijke immuniteitsproblemen, storing van de darmgezondheid en chronische anaalzakontsteking. Aan de hand van de onderzoeksresultaten kunnen we extra maatregelen nemen, die genezing extra kunnen ondersteunen en recidief na medicatie kunnen helpen voorkomen.

In ernstige chronische gevallen, die in een later stadium worden aangeboden, besluiten we in principe meteen tot een fistel operatie. Alvorens we daadwerkelijk gaan opereren, wordt er nog wel gedurende 4 weken een behandeling ingezet om ervoor te zorgen, dat het operatiegebied rustig is en vrij van infectie. Dat is noodzakelijk om een optimaal operatie resultaat te kunnen behalen.

Overzicht van de medicamenteuze behandeling

 

Herstelmaatregelen t.b.v. de darmgezondheid

We weten inmiddels, dat een storing van de darmgezondheid een cruciale rol speelt bij uiteenlopende immuun gemedieerde aandoeningen, waaronder perianaal fistels. Andere bekende immuun gemedieerde aandoeningen die ook een link hebben naar een gestoorde darmgezondheid zijn diverse allergieën, chronische diarree (IBD), functieverlies van de alvleesklier (EPI), slecht genezende ontstekingen (bijv. van teen en nagelbed), e.d.

Belangrijke factoren die een rol spelen bij het creëren en in stand houden van darmgezondheid zijn een volwaardig microbioom in de darm (darmflora), voldoende vezel (t.b.v. dikkedarm flora), in het bloed voldoende cobalamine of vit. B12 (t.b.v. versterking van het immuunsysteem) en tevens een normaal foliumzuur gehalte (diagnose: dysbacteriose, overgroei van ‘verkeerde’ bacteriën).

Microbioom

Extra microbioom wordt standaard toegepast bij (verdenking van) darmgezondheidsproblemen, in het bijzonder bij een (sterk) verhoogd foliumzuur gehalte in het bloedserum, hetgeen kan wijzen op een dysbacteriose oftewel een overgroei van ‘verkeerde’ bacteriën. Advies: Omnibiotic Stress Repair, 1 x daags 1/2 zakje toedienen opgelost in wat water of yoghurt. Dosering: zakje openen, 1 theelepeltje eruit halen, zakje dichtvouwen, volgende dag de rest toedienen; voor honden > 60 kg i.p.v. een ½ zakje een heel zakje per dag.

Vezel

Extra vezel wordt met name toegepast als er sprake is van een dikkedarm probleem (Bifidobacterie). Advies: Protexin Pro-Fibre, afhankelijk van de grootte van de hond ½ – 1 afgestreken tot 1-2 volle maatschepjes per dag door de voeding.

Cobalamine (vit. B12)

Cobalamine wordt extra toegediend als er sprake is van een te laag cobalamine gehalte in het bloedserum van een (10-12 uur) nuchtere hond. Cobalamine deficiëntie kan optreden als opname van cobalamine in de darm gestoord is of als er onvoldoende cobalamine in de voeding aanwezig is. Dat laatste zien we praktisch gesproken niet bij de gerenommeerde voedingen. Als normaalwaarden worden aangehouden 400–600 pmol/L. Soms worden lagere normaalwaarden aangegeven, maar in de praktijk blijkt suppleren van cobalamine al nodig bij een bloedserum gehalte van ≤ 400 pmol/L. In principe behandelen we een cobalamine deficiëntie altijd eerst volgens het ‘cobalamine-protocol’ (zie hieronder), door toediening van extra cobalamine via onderhuidse injecties. Na 14 weken bepalen we per geval het vervolg: is suppletie nog nodig of niet meer, per injectie of oraal? Bij uitsluitend orale toediening wordt na circa 8 weken cobalamine in het bloed gecontroleerd om te kunnen zien of de cobalamine daadwerkelijk wordt opgenomen.

Advies: Hydrocobamine 1000 µg, ampul 2 ml. Dosering (cobalamine protocol) naar lichaamsgewicht van de hond: 1 x per week ¼ (< 10kg: 250 µg), ½ (10-20 kg: 500 µg) of 1 (> 20 kg: 1000 µg) ampul (resp. ½, 1, 2 ml) onderhuids injecteren, gedurende 6 weken. Daarna (na 4 weken), nog een keer 1 injectie toedienen. Daarna (na weer 4 weken) controle bloed.

Foliumzuur

Foliumzuur wordt toegepast als er sprake is van een te laag foliumzuur gehalte in het bloedserum van een (10-12 uur) nuchtere hond. Foliumzuur deficiëntie kan optreden als opname van foliumzuur in de darm gestoord is of als er onvoldoende foliumzuur in de voeding aanwezig is. Dat laatste zien we praktisch gesproken niet bij de gerenommeerde voedingen. Als normaalwaarden worden aangehouden 21–54 nmol/L. Bij (zeer) hoge foliumzuur gehaltes is het zeer waarschijnlijk dat er sprake is van overgroei van ‘verkeerde’ bacteriën. In de meeste gevallen zal, mits voldoende aanwezig in de voeding, het foliumzuur gehalte ‘vanzelf’ weer op peil komen door toediening van extra gezond microbioom en, als cobalamine deficiëntie is aangetoond, cobalamine (vit. B12)

Immunosuppressiva

Om de ‘ontspoorde’ reactie van het immuunsysteem onder controle te krijgen maken we gebruik van zogenoemde immunosuppressiva oftewel immuunsysteem onderdrukkende middelen. De middelen die bij perianaal fistels worden toegepast zijn prednisolon, cyclosporine en azathioprine.

Uiteraard worden in alle gevallen de keuze van het middel en de dosering per individueel geval altijd bepaald in overleg met de dierenarts.

Positieve en negatieve effecten

Bij toepassing van elk van de drie middelen maakt de dierenarts per individuele patiënt de afweging tussen mogelijk positieve (genezing) en negatieve effecten (bijwerkingen). Daarnaast wordt in overweging meegenomen wat de te verwachten resultaten zijn. Die zijn in milde gevallen beter dan in ernstige gevallen. In de praktijk blijkt, dat de resultaten ‘overall’ kunnen variëren van volledig en blijvend herstel tot de noodzaak van blijvende medicatie of nauwelijks of geen effect. Bij de noodzaak van blijvende behandeling zijn de bijwerkingen van de medicatie een serieus punt van aandacht.

Prednisolon wordt het meest (als eerste middel) voorgeschreven. Het is vaak zeer effectief en niet duur.

Prednisolon

De dosering van prednisolon bij de hond is 0.5-2 mg per kg lichaamsgewicht, 1 x daags ingeven, bij voorkeur ’s morgens. Meestal bouwen we de dosis per periode van 7-10 dagen, stapje-voor-stapje, af.

Een bijkomend voordeel van een dergelijke manier van afbouwen van de medicatie is dat we, met het oog op de eventuele noodzaak van een onderhoudsmedicatie, te weten kunnen komen wat de laagste effectieve dosis is en de laagste effectieve frequentie van geven, waarbij er nog wel positieve, maar geen negatieve effecten meer zijn. De bijwerkingen van prednisolon zijn opvallende dorst (daardoor soms ook onzindelijkheid) en enorme eetlust; op den duur zien we overgewicht. Bij tijdelijke behandeling met prednisolon verdwijnen vrijwel in alle gevallen de gevolgen van de bijwerkingen, bij blijvende behandeling kunnen die gevolgen ingrijpender zijn.

Met name in hardnekkige gevallen kunnen cyclosporine of azathioprine nog worden ingezet. De resultaten daarvan zijn helaas te vaak onvoldoende, de kosten fors hoger en ook deze middelen zijn niet zonder bijwerkingen.

Cyclosporine

De dosering van cyclosporine bij de hond is 1.75-3 mg per kg lichaamsgewicht, elke 12 uur ingeven, gedurende 16 weken. In een aantal gevallen zien we weliswaar een goed effect, maar treedt na het stopzetten van de medicatie toch weer recidief op en moet de medicatie met cyclosporine blijvend gegeven worden. Het middel is duur! Het middel wordt het beste geabsorbeerd als de hond nuchter is, maar wordt dan ook helaas slechter verdragen.

Om de kosten van cyclosporine te drukken (30-80%) wordt het in een lagere dosis, 1 mg per kg lichaamsgewicht, voorgeschreven, eveneens elke 12 uur ingeven en gedurende 16 weken in combinatie met Ketoconazol, 10 mg per kg lichaamsgewicht, elke 24 uur ingeven en ook gedurende 16 weken.

Azathioprine

De dosering van azathioprine bij de hond is 1-2 mg per kg lichaamsgewicht, elke 24 uur ingeven, gedurende 16 weken in combinatie met prednisolon, 1 mg per kg lichaamsgewicht, elke 12 (!) uur ingeven, gedurende 2 weken, gevolgd door 0,5 mg per kg lichaamsgewicht, elke 12 (!) uur ged. 14 weken.

Antbiotica

Bij perianaafistels gaan we ervan uit, dat er altijd sprake is van een complicerende bacteriële infectie. Daar kunnen we achter komen middels bacteriologisch onderzoek. Door het testen van de ‘gekweekte’ bacterie met een aantal relevante antibiotica, kunnen we er tevens achter komen met welk antibioticum de bacterie het beste geëlimineerd kan worden. In een aantal gevallen lukt het niet om een goed beeld te krijgen van de oorzakelijke bacteriën. We schrijven dan het antibioticum voor waarmee we in de praktijk de beste ervaringen mee hebben: Cefalexine 20 (max. 30) mg per kg lichaamsgewicht, elke 8-12 uur ingeven, gedurende 4-6 weken

Overige adviezen

 

Leucillin

Voor de gewenste hygiëne van de anale regio adviseren wij gebruik te maken van het antiseptische middel Leucillin®. Leucillin doodt ziektekiemen, is veilig en niet irriterend.

Tacrolimus

Locaal kan Tacrolimus® zalf worden aangebracht en enige verlichting geven. Het middel komt uit de humane geneeskunde; de werking is vergelijkbaar met die van cyclosporine.

TriAnal

Ook TriAnal® komt uit de humane geneeskunde; het wordt toegepast als middel ter behandeling van aambeien. De zalf bevat triamcinolon en lidocaïne. Triamcinolon is een corticosteroïd, net als prednisolon; beide werken ontstekingsremmend. Lidocaïne heeft een pijnverdovende werking. Behalve op de pijnlijke fistels kan lidocaïne ook een ontspannende invloed hebben op de kringspier van de anus, zoals bij dyschezie (zie onder het kopje ‘Klachten’).

Iso-Gel

Iso-Gel is een granulaat dat voor 90% uit Ispaghula bestaat, beter bekend onder de naam Psyllium (Vlozaad, Plantago ovata). Door water op te nemen vormt het granulaat zich tot een gel. De gel zorgt voor enige verweking van de fecesbolus en enige volume toename, hetgeen resulteert in betere darmperistaltiek en passage. Vooral ook van belang bij dyschezie (zie onder het kopje ‘Klachten’).

Homeopathie

We hebben ruim 45 jaar ervaring met de homeopathische behandeling van honden. Onze ervaring is dat de homeopathische behandeling van perianaafistels slechts in enkele gevallen effectief is.

Chirurgie

Overwegingen om te besluiten tot chirurgische interventie:

  1. Als er onvoldoende effect is van de reguliere (en complementaire!) medicamenteuze behandeling
  2. Als er een sterke verdenking is van betrokkenheid van chronisch ontstoken anaalzakjes
  3. Als weliswaar uit de historie is gebleken dat er minimaal 80% herstel is op de gangbare regulierebehandeling (prednisolon en antbiotica), maar dat er vrijwel direct na de medicatie toch weerrecidief optreedt
  4. Als blijkt dat blijvende medicamenteuze behandeling noodzakelijk is, omdat de bijwerking(en) zelfsin lagere doses onacceptabel zijn en/of de kosten voor de langere termijn te hoog worden.
  5. Als er sprake is van een alles-of-niets situatie, waarbij de reguliere medicamenteuze behandelinggeen enkel effect (meer) heeft en er sprake is van uitzichtloos ondraaglijk lijden.

Fistel operatie

De Fistel operatie bestaat uit het verwijderen van de chronisch ontstoken anaalzakjes. De perianaal fistels zelf worden in principe ongemoeid gelaten; die zullen na de ingreep spontaan genezen.

De operatie vindt plaats direct in aansluiting op een (voorbereidende) behandeling van circa 4 weken met een immunosuppressivum (meestal prednisolon) en een antibioticum. Bij voorkeur een antibioticum dat gekozen is op basis van bacteriologisch onderzoek en een antibiogram oftewel een test om te bepalen voor welke antibioticum de betreffende bacterie het meest gevoelig is. We kunnen dan in een rustig gebied opereren, vrij van ontstekingszwelling en infectie.

Complicaties

Functieverlies van de anuskringspier wordt genoemd als complicatie bij het chirurgisch verwijderen van anaalzakjes. Ondanks de voorbereidende behandeling van de perianaal fistels vinden we tijdens de operatie, als gevolg van langdurige ontstekingen, in meer of mindere mate littekenweefsel en vergroeiingen. Verwijdering van de anaalzakjes is dan extra lastig en zou dan ook extra kans kunnen geven op een complicatie zoals functieverlies van de anuskringspier. Al we (per ongeluk) een klein stukje anaalzakweefsel zouden laten zitten is de kans dat de operatie zinloos is geweest aanwezig.

Wanneer de operatie worden uitgevoerd door een ervaren chirurg, blijkt in de praktijk, dat de genoemde complicaties bij het verwijderen van de anaalzakjes maar zelden voorkomen, ook in gevallen van perianaal fistels.

Prognose

De prognose van de medicamenteuze behandeling is hiervoor beschreven (onder het kopje ‘Behandeling’). De prognose van de chirurgische interventie kan variëren van goed tot recidief ná de operatie. In enkele gevallen zien we ná de operatie toch weer recidief; bij een deel daarvan zien we dan nog wel een reactie op immunosuppressieve medicatie, beter dan vóór de ingreep. Ik heb met name ervaring met prednisolon als immunosuppressivum. Er is dan nog een kans, dat we met een onderhoudsdosering prednisolon, met de laagste effectieve dosis en laagste effectieve frequentie, nog wel succes hebben, zonder onacceptabele bijwerkingen.

Perianaal fistels worden gemiddeld meer bij Duitse herders gezien dan bij andere rassen. Bij Duitse herders heb ik vaker gezien, dat medicamenteuze behandeling niet of onvoldoende effectief is en dat er ná operatie recidief optreedt. De behandelingsresultaten bij Duitse herders zijn inmiddels wel sterk verbeterd sinds wij standaard op cobalamine (vit. B12) testen en suppleren bij cobalamine deficiëntie; cobalamine deficiëntie komt regelmatig voor bij de Duitse herder. Opmerkelijk is, dat de verwante Witte herder en ook meerdere andere rassen met perianaal fistels na chirurgisch verwijdering van de chronisch ontstoken anaalzakjes probleemloos genezen en geen recidief laten zien. Ook al was er geen cobalamine deficiëntie en dus suppletie niet nodig.

Perianaal fistels bij de hond behandelen

Merkt u op dat uw hond heftig likt rondom de anus of laat blijken veel pijn te hebben? Het kan zijn dat uw hond last heeft van Perianaal fistels (ook wel anale furunculose). Bij EduVet hebben we deze aandoening regelmatig behandeld en we helpen ook graag uw hond om zich snel weer beter te voelen. 

Handboek diergeneeskunde-1152x1000-1152x1000

Handboek diergeneeskunde met homeopathie bij honden

Het nieuwe boek van Atjo Westerhuis, Diergeneeskunde Met Homeopathie voor Honden, is eveneens een gezamenlijk initiatief van het partnership. Net als het tweedelige boek, ‘Beweging en Gezondheid bij de Hond’ met als subtitel ‘werken, sporten en recreëren’.
Neem contact op

Memo voor Fokkers van Honden

Atjo Westerhuis, dierenarts, EduVet Dierenkliniek, Veenendaal Laatste update: maart 2021 Samenvatting: De beknopte overzichtjes in deze ‘Memo voor fokkers van honden’ kunnen een geheugensteun zijn

Lees verder »

Bloedoor of othematoom

Atjo Westerhuis, dierenarts, EduVet Dierenkliniek, Veenendaal. Laatste update: januari 2021. Samenvatting: In de praktijk is de vraag van huisdiereigenaren naar de behandeling van een othematoom,

Lees verder »

Ooroperatie: Zepp of TECA?

Atjo Westerhuis, dierenarts, EduVet Dierenkliniek, Veenendaal Laatste update: november 2020 Samenvatting: In de negentiger jaren van de vorige eeuw werd de ooroperatie volgens de Zepp

Lees verder »

Disclaimer

Ondanks de zorgvuldigheid, waarmee wij onze artikelen voor huisdiereigenaren samenstellen, kan EduVet Dierenkliniek geen aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele zetfouten en andere onjuistheden of onvolledigheden, noch voor de eventuele gevolgen van het handelen of juist nalaten van handelen op grond van de informatie die via onze artikelen is verkregen.

Niet zelf ‘dokteren’

EduVet Dierenkliniek benadrukt daarbij, dat de informatie die via onze artikelen is verkregen nooit een vervanging is van de behandelende dierenarts! De artikelen laten huisdiereigenaren met de dierenarts ‘meekijken’, zodat zij met kennis van zaken kunnen meedenken en meebeslissen over welzijn en gezondheid van hun huisdieren. Huisdiereigenaren worden daarom dringend geadviseerd nooit op eigen initiatief te (be)handelen, zonder advies, instemming en begeleiding van de behandelende dierenarts. Dat geldt natuurlijk in het bijzonder als het gaat om de uiteindelijke keuze van het juiste geneesmiddel en de juiste dosering.

Wetenschap en Praktijk

De teksten van onze artikelen worden niet alleen vervaardigd aan de hand van evidence based wetenschappelijke literatuur, maar vooral ook aan de hand van onze eigen experience based inzichten.

Updating

Deze informatie kan, in het kader van updating, zonder voorafgaande kennisgeving worden gewijzigd. Wij vragen u om eventuele, door u gesignaleerde (vermoedelijke) onvolkomenheden in onze artikelen aan ons te melden via: info@eduvet.nl, zodat we deze, indien nodig, kunnen meenemen in de updating. Alvast hartelijk dank daarvoor.